Saltar al contenido.

Entradas de la Categoría ‘Afrikatik euskaraz datorren literatura’

Otra historia de la historia, contada y escrita por mujeres africanas

El resultado del proyecto Otra historia de la historia para visibilizar la literatura escrita por mujer africana, que el año pasado presenté con ACNUR-Euskal Batzordea bajo la dirección de Álvaro Pelayo, técnico de Sensibilización y Educación para el Desarrollo de la organización, ve por fin la luz en forma de cuatro libros.

  • Catálogo de mujeres africanas publicadas en España. Elaborado a partir de la tesis doctoral de Blanca Román por Ángeles Jurado Quintana y documentado por Estefanía Calcines (Casa África). En versión bilingüe: euskera-castellano.
  • El libro de la paz de la mujer africana en Euskadi. En el que se recogen en una edición trilingüe: euskera-castellano-francés, los testimonios de 10 mujeres africanas de diferentes países que en la actualidad residen en Euskal Herria-País Vasco.
  • La traducción del libro de la ruandesa Scholastique Mukasonga, La femme aux pieds nus tanto al castellano (por Sofía Jiménez Castillón) como al euskera (por Miren Agur Meabe). Bajo los títulos La mujer descalza y Emakume oinutsa.

“Desde la periferia de la periferia”-Publicado en África no es un país.  21/03/2018

Para leer el artículo, pincha aquí 

La literatura africana también se lee en euskera, catalán o gallego (I)

Hace tiempo que tenía en mente realizar esta entrada. Si no lo he  hecho hasta ahora ha sido fundamentalmente porque carecía de datos suficientes para emprenderla con cierto éxito. Las traducciones al euskera, catalán o gallego de obras literarias africanas no abundan, lo cierto es que los títulos no son muchos y siempre serán insuficientes pero existen.

Hoy el post se lo dedico al euskera, pero continuaré con el catalán y el gallego.

Desde que abrí el blog tuve claro que en él iba a aparecer un apartado con la “literatura africana” que se encuentra traducida al euskera y al que puse el título “Afrikatik euskeraz datorren literatura“. Tras el rastreo comprobé que de los nobeles, sólo dos habían sido traducidos: Mahfuz y Coeetze, cada uno de ellos con dos obras. Del norte africano lo habían sido Tahar Ben Jelloun, Abdelá Taia y Chukri. Después aparecían dos nombres sudafricanos: Alex La Guma y Ellen Kuzwayo, la única mujer traducida al euskera. Dos nigerianos, Chinua Achebe y Amos Tutuola; dos keniatas, Ngugi wa Thiong’o y Meja Mwanwi, y dos lusófonos, Artur Pestana, Pepetela y Germano Almeida completaban la lista. Me resultó curioso que el más traducido fuera el escritor marroquí Abdelá Taia, en mi opinión muy por debajo en calidad de muchos otros nombres africanos.

Afrikatik datorren literatura

La lista que pude completar fue esta:

  • Bake zibila (ipuin bilduma). Ngugi wa Thiong’o, Chinua Achebe, Alex La Guma. Susa,1989 (Kenya, Nigeria,Hegoafrika)
  • Bakarkako isolamendua. Tahar Ben Jelloun. Susa,1990 (Maroko). Itzultailea:Bego Montorio
  • Mozkor bat sasirik sasi. Amos Tutuola. Pamiela,1993 (Nigeria). Itzultailea:Maria Garikano
  • Negarrik ez, haurra. Ngugi wa Thiong’o. Txalaparta,1994. (Kenya). Itzultailea: Pernando Barrena
  • Kariuki. Meja Mwanwi. Txalaparta, 1995 (Kenya). Itzultzailea: Aintzine Mendizabal
  • Ngungoren abenturak. Artur Pestana, Pepetela. Txalaparta,1996. (Angola)
  • Soweton kondatuak. Ellen Kuzwayo. Txalaparta,1996. (Hegoafrika). Itzultailea: Aintzane Ibarzabal
  • Arrazismoa nire alabari azaldua. Tahar Ben Jelloum. Txalaparta, 2001 (Maroko).
  • Napucemo Da Silva Araujo jaunaren testamentua. Germano Almeida. Txalaparta,2002. (Cabo Verde). Itzultailea:Bego Montorio
  • Lotsaizuna. J.M. Coetzee. Elkarlanean,2004.(Hegoafrika). Itzultailea:Oskar Arana
  • Mirarien kalezuloa. Nayib Mahfuz. Alberdania,2006.(Egipto). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Mila eta bat gauen gaua. Nayib Mahfuz. Txalaparta,2006. (Egipto). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Gainbehera dator dena. Chinua Achebe. Alberdania,2007. (Nigeria). Itzultailea: Alberto Martínez de la Cuadra
  • Salbazioko armada. Abdelá Taia. Alberdania,2007.(Maroko). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Malenkolia arabiar bat. Abdelá Taia. Alberdania,2009.(Maroko). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Erregearen eguna. Abdelá Taia. Alberdania, 2011. (Maroko). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Ogi hutsa. Muhamed Soukri. Igela,2010.(Maroko) Itzultailea:Arantzazu Royo Manterola
  • Jesusen haurtzaroa. J.M. Coetzee. Meetok,2013. (Hegoafrika). Itzultailea:Aritz Gorrotxategi

Pienso que la labor de traducción no está del todo reconocida, y una parte de la dificultad de encontrar más títulos en otras lenguas está en ella precisamente. En la introducción de la obra más conocida de Chinua Achebe Things Fall Apart (Dena gainbehera dator), su traductor al euskera Alberto Martínez de la Cuadra reflexionaba sobre la tarea de traducción de dicho título.

A las dificultades que conlleva la propia traducción al euskera de una obra escrita en inglés hay que sumar aquellas otras que son consecuencia de la fuerte carga cultural africana de esta novela. Dicha carga cultural así como la incorporación de elementos de las lenguas indígenas africanas, ha llevado a varios críticos a sostener que los escritores africanos de habla indígena que desarrollan su producción literaria en una lengua europea actúan hasta cierto punto como traductores. Las traducciones de obras escritas por tales autores serían producto, por lo tanto, de lo que pudiéramos llamar un doble proceso de transposición. En un primer nivel de traducción, el escritor africano vierte el pensamiento africano a una lengua europea y, a través de un proceso de indigenización que habilita la lengua europea para poder expresar su propia experiencia africana, utiliza una serie de estrategias tales como la relexificación semántica o sintáctica y la incorporación directa de elementos indígenas mediante métodos de amortiguación o contextualización. En el segundo nivel de traducción, el texto «traducido» al inglés o francés por el escritor africano es vertido a otra lengua europea por el traductor. Las dificultades en este segundo nivel de traducción de la novela de Achebe se refieren principalmente a la traslación de los referentes culturales africanos, palabras, giros, refranes e imágenes ibo, así como palabras del pidgin nigeriano.[Texto: Eizie.eus]

Este mismo mes he recibido una gran sorpresa (gracias a la Biblioteca de Leioa), ya que en marzo se ha traducido el clásico de la senegalesa Mariama Bâ (Une si longue lettre) bajo el título Hain gutun luzea por la editorial edo¡ argitaletxea con traducción de Iokin Otaegi, lo cual me ha hecho añadir el título 19 a esta escueta (pero tan preciada) colección y me ha dado el empujón para escribir este (tan postergado) post.

hain_gutun_luzea

No quiero acabar sin mencionar otros esfuerzos, como el que realizaron desde el blog elearazi (que ya no está en funcionamiento) Danele y Garazi, al traducir el ya mítico escrito “Cómo escribir sobre África” de Binyavanga Wainaina. “Nola idatzi Afrikari buruz” es uno de esos textos imprescindibles de la nueva narrativa africana que  gracias a ellas dos también se puede leer en euskera. Ojalá más personas sigan su ejemplo.

—-

Fotografía de cabecera es obra de Farid Belkahia

Ngũgĩ wa Thiong’o, idazle erraldoia

ngugi-wa-thiongo

1938an jaio zen (Kenia) Ngugi wa Thiong´o, Limuru-n, eta Kenian eta Ugandan ikasi zuen. Kenia gobernu inperialista britainiarraren menpe zegoen, eta 1952an Mau Mau erakundeak independentziaren aldeko matxinadara jo zuen Britainiarrren ikasketa-planen arabera zibilizazio gabeko basatiak ziren artean Mau Mau gerrillariak. Berez talde etniko jakin bateko kideak ziren, gikuyu etniatakoak, eta kolonizazioari aurre egiteko sortu zen. Agi denez, Historia kontatzen duenaren arabera idazten da. Ngũgĩ wa Thiong’ok gerrillari horiena hartu izan du sarritan.

1962an Weep not Child lehen eleberria idatzi zuen, Keniak independentzia lortu baino pixka bat lehenago (Txalaparta argitaletxeak itzuli zuen Negarrik ez, haurra titulupean, Pernando Barrenak itzulita). Bertan, britainiar autoritatearen aurreko Mau Mauen oposizioari buruz idatzi zuen. Lehen eleberritik beretik, Ngugik bere aberriarekiko konpromisoa eta talentu literario handia erakutsi zituen.

Negarrik ez, haurra

1950. urtetik 1963. urtera bitarteko urteek astinaldi latzak ekarri zituzten Kenian, eleberri honetako kokagunea, alegia. Istorioa eskolaume biren ikuspuntutik ikus dezakegu, hots, Kipanga hiriko beltzek jasan behar dituzten zuzengabekeria guztien aurkako borroka, zeinetan askok utzi zuten bizia gutxienezko duintasun batez bizi ahal izateko.

Zuriek lurrak eta eskubideak kendu zizkieten, beltzek beraien menpe bizi behar izan zuten, lantegietan kondenaturik, eta kolono britainiar hroein zapalkuntzari aurre egiten zioten hamahiru urte luzez bai armez (Mau Mau erakundea), bai politikoki (KAU).

descarga (1)Bi ume horietako baten familia, Nioroge-rena, tragikoki aurkituko da borroka horretan murgildurik; besteak, Mwihaki-rena, beltza izanda ere, etsai zuriekin bat egingo du, gizon txuriaren boterea oso handia baita. Izan ere, aberastasun guztiak beren eskuetan pilaturik, nekez egin diezaiokete kontra duten polizia beldurgarriari (etxeratze deiak, atxiloketak, hilketak, torturak…, atxilozelaiak).

Hala ere, 1962. urtean idatzia izan zen liburu honetan iragartzen den moduan, beren helburua lortu zuten beltzen batasunari esker, britainiarrek 1963an independentzia eman zietenean, azkenik, hainbeste odol isuri ondoren… “gau iluna igaro ondoren, egunsentia dator beti. Hurrengo egunean eguzkia aterako den ziurtasunez oheratzen gara egunero”. Itziar Belaunde. Euskaldunon Egunkaria, 1994-04-10

Jarraian The River Between (1965) eta A Grain of Wheat 1967an (gaztelaniaz Un grano de trigo, Sial argitaletxea) idatzi zituen. Nairobiko Unibertsitatean irkaslea zelarik, Afrikako ingeles sailen harira, Taban Lo Liyong eta Awuor Anyumbarekin batera, oso adierazpen polemikoak idatzi zituen On the Abolition of the English Department izeneko saiakeran Afrika osoko unibertsitateetan ingeles sailak desagertu zitezen nahi zuten, eta horien ordez Literatura sailak sortzea. Beren pentsamenduaren ildotik, derrigorra bazen kultura bat bakarra ikastea, zergatik ez afrikar kultura?

ngugiposter1977an egoera benetan gogor bati egin behar zion aurre Ngugik. Petals of blood idatzi zuen, eta Ngugi wa Miriirekin batera idatzitako Ngaahika Ndeenda Ngaahika Ndeenda (I Will Marry When I Want) antzerki lana aurkeztu zuen Kenian. Daniel Arap Moi zen orduan herrialdeko presidente, Jomo Kenyattaren atzetik bigarrena Keniak independentzia lortu zuenetik. Antzezlan horretan Keniaren egoeraz idatzi zuen, baina deskribapena ez omen zen Moiren gustukoa. Ngugi atxilotu zezaten agindu zuen, eta hartara, kargurik gabe bazen ere, urtebete eman zuen kartzelan Ngugik, non, eta segurtasun maila goreneko Kamiti espetxean.

Ziegan eman zuen urte horretan, Ngugik bere aberriaren egoeraz pentsatu zuen. Kontuan hartu zuen kenyarrek gero eta gutxiago babesten zituztela beren kultura eta identitatea. “Inperialismo kulturalaren” deitu zuenaren menpe bizi zirela konturatu zen, bere jaiotzatiko kultura alderatu, eta atzerritarren kulturan murgilduta. Han barruan, papel higienikoa erabili zuen eleberri bat idazteko (komuneko paper oso gogor eta takarra ematen zioten, zigor moduan antza), afrikar literaturara haustura eramango zuena. Gainera kartzelatik asmo garbi batekin atera zen: ingelesa, kolonizatzaileen hizkuntza, ez berriro erabiltzea. Ez zuen berriro James Ngugi izena ere erabili, eta gikuyuz (bere benetako hizkuntzan) idatzi zuen aurrerantzean. Horrela, Caitaani mũtharaba-Inĩ argitaratu zuen (El diablo en la cruz, 1980. Txalaparta argitaletxea).

El diablo en la cruz eleberrian ezohiko istorio bat kontatzen digu. Bost pertsonadescarga matatu batean (Kenyako “taxiak”), Nairobitik Illmorog-erako bidaian: bertara gonbidatuta daude, baina ez dakite zergatia, festa arrotzen bat omen da, deabruaren festa, lehiaketa bat, non zazpi pertsona hautatuko dituzten, lapurretan adituak. Liburuak kritiko zorrotzak egiten dizkie kultur inperialismoari eta kapitalismoari.

Bidaia bitartean, bost pertsonak elkarri beren bizitza kontatzen hasiko dira: Kenyaren egoera independentziaren aurretik eta haren ostean, lehen kolonizatzaileen azpian, eta orain kapitalismoa hedatu duten Mendebaldeko potentzien menpe: bide eman diote lapurreta-aldi itzel bati, eta desagertzeko zorian jarri dute identitate-ikur oro; kultur inperialismoa zabaldu dute nonahi, eta, azkenik, baita adierazpen askatasuna galarazi ere. “Matatuak jendeak egoerari buruz libreki hitz egin dezakeen leku bakarrak bihurtu dira”, dio 69. orrian.

Jazarpen politikoak eta bere lanarekin jarraitzeko oztopoek atzerrira bultzatu zuten. Ahots deserosoa zen artean berea Moi diktadorearentzat; horrenbestez, azkenean erbesterakoa izan zuen irtenbide bakarra. Lehenik Britainia Handira (1982-1989) ezarri zen, eta gero AEBetan (1989-2002), non irakasle lanetan jardun zuen unibertsitate ugaritan. Atzerrian, sakondu egin zuen hizkuntzarekiko jarrera, eta lan asko plazaratu zuen, esaterako Londresen 1986an argitaratutako Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature; hona bertako hitz batzuk:

Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature

«Ironiaren ironiaz eta esanak esan, idazle horiek produzitu dutena ez da afrikar literatura. Ingeles literatura manual sail berri baten editoreek, arrazoiz sartu dituzte testu horiek beren azkeneko tomoan, hogeigarren mendeko ingeles literaturari dagokionean; arrazoi beraz ohoratu du frantses Akademiak Senghor frantses hizkuntza eta literaturari eginiko bere erakarpen talentotsuagatik. Tradizio hibrido bat sortu dugu guk, trantsizio tradizioa, gutxiengo baten tradizioa, «literatura afro-europarra» baizik dei ez dezakeguna. Autore onak eta benetazko baliodun obrak eman ditu: Chinua Achebe, Wole Soyinka, Ayi Kwei Armah, Semb’ene Ousmane, Agostinho Neto, Sedar Senghor eta beste asko. Zeinek uka horien talentua? Irudimen emankorreko beren produkzioek Berlingo konferentzia [1885eko Berlingo konferentzian 9780852555019_lFrantzia, Britainia Handia, Portugal, Alemania eta Belgikak beren artean partitu zuten Afrika] eta gero gertatutakoaren ondorio politiko eta ekonomikoen aurkako borrokan afrikar izaeraren garrantzizko alderdiak argitu dituzte. Baina ez gaitezen engaina! Beren idazkiak afro-europar tradizioari dagozkio, neokolonia giroan europar kapitalaren Afrikaren gaineko menpekotasunak irauten duena iraungo duena seguruenera. Afro-europar literatura afrikarrek inperialismoaren aroan europar hizkuntzetan idatzitakoa legez definitu daiteke.»

«Nonahi izan naizelarik —kontatzen digu, aipatu liburu berean—, galdera berari erantzun behar izan diot: «Zergatik idazten duzu kikuyuz orain?» Unibertsitate giro zenbaitetan, aurpegiratu didate: «Zergatik utzi gaituzu?» Kikuyuz idaztea erabakiz zerbait anormala egiten dudala pentsa liteke. Neure ama hizkuntza dut eta! Beste kulturatan begi-bistakoa denak harritu egiten du afrikar idazlearenean, eta horrek erakusten du zein puntutaraino itxuragabetu ditu inperialismoak gure errealitateak. Egiaz, Afrikak aberasten du Europa; baina Afrikari miseriatik irteteko Europaren beharra daukala sinistarazten zaio».

«Kikuyuz idaztea, Keniako hizkuntza batez, afrikar hizkuntza batez idaztea, afrikar eta keniar herrien inperialismoaren aurkako borroketan parte hartzea dela uste dut nik. Eskola eta unibertsitateetan, gure keniar hizkuntzak —Kenya osatzen duten herri desberdinen hizkuntzak— atributo negatiboekin lotu izan dira: atzerapena, azpidesarroiloa, miseria. (…) Ez ditut keniar haurrak tradizio horretan hazten ikusi nahi. Kolonialismoaren alienazioa gaindi dezaten nahi dut».Susa argitaletxea. Aintzane Ibartzabal.

Matigari ere 1986an argitaratu zen. Eleberriko protagonista egiazko pertsona zeladescarga (2) sinesterik, Moi presidenteak atxilotu zezaten agindu zuen Gerora, fikzioko pertsonaia zela jakin zuenean, liburua bera “atxilotu” zuen: polizia dendaz denda aritu zen, liburuaren ahalik eta ale gehien bahituz. Beraz, 1986 eta 1996 bitartean, ezin izan zen Matigari Kenyako liburu-dendetan aurkitu. Gainera, Moik Ngũgĩren liburu guztiak debekatu zituen ikastetxeetan.

Erbestealdian (1982-2002), Ngũgĩk Moiren erregimen iraindu zuen. Hogeita bi urte ondoren, Kenyara itzuli zirenean bera eta bere emaztea 2004an, bana izugarrizko eraso bortitza nozitu behar izan zuten. Etxean txikitu egin zuten (ordenagailua tartean) bertan sartu ziren erasotzaileak, eta Ngugi torturatu eta bere emaztea bortxatu egin zituzten. Heriotza-zigorra jaso zuten erasotzaileek. Idazlea konbentzituta dago Moiren gertukoak zirela.

2006an argitaratutako Murogi wa Kagogo lanak (El brujo del cuervo, Anagrama) egundoko arrakasta eman zion. 30 hizkuntzatan itzuli izan da eleberria; Ngugik berak egin zuen ingelesezkoa. Tragikomedia hau Aburĩria balizko errepublika librean kokatzen da. Bertan, bere jarraitzaileek boterera igotako diktadore batek eldarniozko proiektu bati ekin dio: Munduko Bankuak finantziatuta dorre ezin luzeagoa eraiki nahi du “zerura bidean”. Herria tiranizatuta bizi da, baina ez menderatuta. Bikote magiko bat errealitatea desberdina izan dadin behar duten guztien nahien eta grinen helburu izango da. Arao moduko batek hartzen du istorio osoa menpe, noraino, non narrazioak mutur batetik bestera eramango gaituen: irribarrerik garbienetik tristezia gordineraino.

0307476219.01._SX450_SY635_SCLZZZZZZZ_ descarga (3)

Ngugi editore lanetan ere aritu izan hainbat aldizkarietan: Penpoint , Zuka, Ghala eta gaur egun, Mutiiri. Bere memoriak ditu azken lan argitaratuak: Dreams in a Time of War: a Childhood Memoir (Harvill Secker, 2010), eta In the house of the interpreter (2012)

2010ean Ngugiren familiak etsipenez hartu zuen Vargas Llosak Literatura Nobel saria lortu zuen berria. Egoera hori berriro gertatu zen pasa den urtean. Berehala altxatu ziren atsekabezko ahotsak, baina, finean, Nobel saria lortu ez zuen beste idazle batek –Chinua Achebek– esan zuenez: “Nobel saria inportantea da, baina europarra da, ez afrikarra”.

Ezer baino lehen, Ngugi idazle aparta da. Gainera bere hizkuntzatan idazten du: gikuyu edo kikuyuz, hartara hizkuntza europarren hegemoniak apurtuz. Bere aburuz, “ingelesa ez da afrikar hizkuntza”. Ildo beretik, behin esan zuen hauxe zela Murogi wa Kagogo (El brujo del cuervo) laneko esaldirik kuttunena: “gikuyutik itzulia”. Nekez ikusiko dugu Ngugi sariarekin, baina batek daki, horiau gertatzen den bitartean, badaude bere mundu literario eta bere pentsamendura hurbiltzeko aukerak.

Beste irakurketa batzuk: Aintzazko minutuak (Jatorrizko izena: Minutes of Glory). Euskaratzailea: Aintzane Ibartzabal (testu osoaren estek: http://www.susa-literatura.com/liburuak/erre0605.htm). In “Bake zibila… eta beste zazpi gerra ipuin” (ipuin bilduma). Ngugi wa Thiong’o, Chinua Achebe, et al. Susa, 1989

Egilea: Sonia Fernández Quincoces. Orrazketa: Mario Unamuno

Mozkor bat sasirik sasi- Amos Tutuola

Mozkor bat sasirik sasi.  Amos Tutuola

Amos Tutuola Abeokutan jaio zen, Nigerian, 1920. urtean. Yoruba etniakoa zen, guraso nekazarien semea. Bere haurtzaroa ez zen erraza izan, ezin izan zen eskolara joan gurasoei lagundu behar zielako landetan. Gaztetan, biziraupenerako, postari edo kobrearen galdaketan lan egin zuen, kasu, Lagoseko gobernuaren zerbitzura, eta gero Nigeria Irratiaren biltegi batean zaindari aritu zen, Ibadanen. Bigarren Mundu Gerran, Britainia Handiko Aireko Armadan jardun zuen. Gainera, Tutuolak Mbari Club-a sortu zuen, idazle nigeriarren elkartea, eta Obafemi Awolowo Unibertsitatean (Nigeria) irakasle lan egin zuen, Iowa-ko (AEB)944106 Unibertsitateko idazkuntza sortzailearen nazioarteko programan ere. 1997an hil zen, Nigerian, 76 urte zituela, baina atzean oso lan interesgarria utzi zuen. Beste zenbait obraren artean, hauek idatzi zituen: My Life in the Bush of Ghosts (“Nire bizitza espirituen basoan” 1954), Simbi and the Satyr of the Dark Jungle (“Simbi eta oihan beltzeko satiroa” 1955), The Brave African Huntress (“Afrikar ehiztari adoretsua” 1958) edo The Witch-Herbalist of the Remote Town (“Urrutiko hiriko sorgina” 1981).

Amos Tutuola

Amos Tutuola

Hau da, oso labur adierazita, bere bitzitza, baina noiz hartu zuen Tutuolak idazlea izateko erabakia? Zein izan zen bidea? Harrigarria da errementaria, postaria edo saltzailea idazle bihurtzea? Berak kontatu zuen eskola garaian ipuin-kontalaria zela. Yinka Tutuolak, bere semeak, elkarrizketa batean azaldu zuen aita beti zegoela idazten, jo eta ke, egunez eta gauez. Nahiz eta ospea Mozkor bat sasirik sasi eleberriari esker izan,  “bere aurreneko obra The Wild Hunter in the Bush of ghosts  izan zen. Liburu hori bukatu zuenean, Ingalaterrako argitaletxe batera bidali omen zuen ohar bitxi batekin, gainera: egileak obra hartan azaltzen ziren mamu guztien argazkiak bidaltzea eskaintzen zuen. Noski, argitaletxeak ez zuen eskaintza hura albo batera utzi. Baina, zoritxarrez, Nigeriatik heldu zitzaien hurrengo eskutitzaren barruan, agindutakoaren ordez, mamuen marrazkien argazkiak aurkitu zituzten. Argitaletxekoek, dezepzioagatik beharbada, ez zuten liburua argitaratu.” (Hitzaurrea, 2. or). Nire ustez, pasadizoak Tutuolaren asmoa azaltzen du: idatzi eta irakurria izan nahi zuen, kosta ahala kosta, eta hori lortzeko bazeuzkan determinazioa, irudimena eta baliabideak.

Mozkor bat sasirik sasi originaltasunez beteta zegoen. Alde batetik, hizkuntzari dagokionez, Tutuolak ez zuen ingelesez idatzi, nahasita baizik: bera yoruba izanez, ingelesez idazteari ekin zion, baina ondo menderatzen ez zuenez, yorubaz (ama-hizkuntza) lotu zuen eta ondorioa hizkuntzen nahastea izan zen. Horren ondorioz, inkongruentziak, komunztadura arazoak, erredundantziak eta abar, gertatu ziren. Argitaratu zenean, Dylan Thomas olerkariak Tutuolaren idazkerari “ingeles berria” deitu zion. Aurrekoa gehiegikeria dela ematen du, Tutuolaren idazkerak lotura handiagoa baitauka Nigeriako herrixketan, 1930ean, ikasten zen ingelesarekin eta Lagoseko kaleetan mintzatzen  zen ingelesarekin.

Beste alde batetik,  Tutuolak bere herriko tradizioetan oinarritu zuen eleberri hori eta, horretarako,  ahozko tradizioari ekin zion: eleberria pertsona baten bakarrizketa da, griot modu horretan. JM Coetzeek Elizabeth Costello lanean aipatzen duenez, Tutuolak “hitz egin bezala idazten zuen“.

“Palm Wine Drinkard”. Ilustratzailea:Lara Hawthorne.

Liluratzeko moduko bidaia da Mozkor bat sasirik sasi. Narratzaileak bere buruari “Jainkoen-Aita-Mundu-Honetan-Edozein-Gauza-Egin-Dezakeena” deitzen dio. Bere aitak palmadi bat eman zion eta “denboraldi hartan ur arrunta probatu ere ez nuen egiten, palma-ardoa besterik ez nuen edaten” (11. or). Hala ere, egun batean bere ardo-mutila, hau da berari ardoa emateko lan egiten zuen mutila, palma-arbolatik jaisten ari zela hil zen. Horrez gero, beste erremediorik ez zeukanez, bere ardo-mutila bilatzeari ekin zion, “Hildakoen hirira” ailegatu arte. Bidean mitoak, espektroak, ohiko ez diren pertsonaiak (hildako haur arriskutsuak edo bere gorputzaren atal alokatuak jabeei itzultzen ari zen eta errentaren dirua ordaintzen zuen gizona, kaskezur huts bihurtuta azkenean, adibidez) eta proba asko aurkituko ditu.

Eleberriak gune fantastiko batean murgiltzen gaitu, mugak bereizten ez diren gunea: bizitza eta heriotza, natura eta espiritua. Antza, Tutuolak ez zituen elezaharrak hartu eta ahozkotik paperera ekarri, horietan oinarritutako istorioak asmatu baizik. Aberastasunez betetako testua da, irudimenez eta sorpresaz josita.

Edozelan ere, Mozkor bat sasirik sasi argitaratu zenean, 1952an, Nigerian kontrako kritikak jasan behar izan zituen. Batzuen arabera, nigeriarren irudi txarra ematen zuelako: protagonista mozkortia zen, eta liburua superstizioz beteta zegoen. Beste batzuen iritziz, eleberria “txarto idatzita” zegoen, akatsez jositako ingelesean. Bere herrikide eta etnia-kide (yoruba) Wole Soyinka idazlearen arabera, berriz, Amos Tutuolaren obra Afrikako kulturak XX. mendeko literaturari eginiko ekarpenik handienetako bat da. Ildo beretik, Chinua Achebek (igbo etniakoa) lana goraipatu zuen.

Wild Hunter in the Bush of Ghosts

Wild Hunter in the Bush of Ghosts, Ilustratzailea: Max Winkler

Tutuolaren eleberria Europan exotikotzat hartu zuten, bitxikeria, arrarotasuna zela, eta horren ondorioz eduki zuen horrenbesteko arrakasta. Sakonean, mundua kontatzeko bi era talka eginez agertu ziren: Mendebaldekoa eta Afrikakoa. Txarto zegoen idatzita Tutuolaren lana ahozko tradizioarekin lotuta zegoelako? Mespretxuz har dezakegu bere kontatzeko modua guretik urrun egoteagatik? Hain txikia da Lur hau besteen munduari mugak jartzeko?  Hala ere, denboraren poderioz, palma-ardoaren edalearen eleberriak bere leku propioa lortu zuen. Mozkor bat sasirik sasi-k erakusten digun unibertsoa mundu konplexu eta aberatsa da,  bere jatorrizko ahots bakar eta propioak kontatuta.

Berak (Heriok) galdetu zidan ea nongoa nintzen. Nik esan nion berari buruzko kontu asko aditu nituela nire hirian eta mundu guztian eta hala pentsatu nuela neure golkoan, egun batean etorri egin behar nuela bisita egitera edo pertsonalki ezagutzera. Horren ondoren izan zela, eta hartan, zutitu zen eta bere atzetik joateko esan zidan, eta hala egin nuen nik (17. or)

Fitxa:

  • Jatorrizko izenburua:  The Palm-Wine Drinkard (1946an idatzi eta 1952an argitaratua)
  • Jatorrizko hizkuntza: ingelesa (Lehenengo argitalpena Faber & Faber argitaletxeak egin zuen)
  • Euskarara itzulpena: Pamiela argitaletxea (2006)
  • Itzultzailea: Maria Garikano
  • Azaleko irudia: Angela Wyatt, Stone/Getty irudiak.
  • Orrialde kopurua: 133
  • Obra honen beste itzulpen batzuk:
    • “El bebedor de vino de palma”. Júcar argitaletxea
    • “El bevedor de Vi de Palma”. [Catalá] Laertes argitaletxea
  • Bitxikeria: Raymond Queneauk frantsesera itzuli zuen lana eta, Tutuola oso ezezaguna zenez, jende askok Queneauk berak idatzi zuela prentsatu zuen, izengoitia erabilita.
  • Gehiago jakiteko: Amos Tutuola o la literatura del vino de palma [gastelaniaz]

db745f22d1493a09171a602b511350b6

Egilea: Sonia Fernández Quincoces

Orrazketa: Mertxe Luzuriaga (Deustuko Euskal Irakaslegoko arduraduna)

Afrikatik euskaraz datorren literatura

AFrikatik datorren literatura (Erresuma)

Chinua Achebe idazle nigeriarrak esan zuenez “Lehoiek beren historialaria sortzen ez duten arte, ehizaren Historiak ez du ehiztaria baino loriatuko”. Badirudi Afrika ezagun dugula Afrikaz kanpoko komunikabide, film edo liburuen bitartez. Askoz gutxiago, hala ere, Afrikako bertako jendearen ahotsen ikuspuntutik. Literaturaren bidez “besteengana” hurbiltzen gara, horrek muga asko gainditzen laguntzen digu, literaturaren bidez ahots desberdinak entzuten ditugu eta, bide batez, baita beren ikuspuntu, sentimendu eta ametsak ere.

Hala ere, guretzat (Iparralde deritzon honetan bizi garenontzat) Afrikarik ez dela ematen du. Oso gutxi dakigu kontinente horri buruz, eta bertako literatura ez da salbuespen. Gauzak horrela, Afrikatik datorren literatura jatorrizko hizkuntzatan zein gaztelaniaz aurkitzea zaila bada, askoz gehiago euskarara itzulita.

Alde batetik, ahozko tradizioa izan duelako, lan idatzita nekez agertu delako. Afrikan oso gutxi argitaratzen da; diasporan argitaratuta etortzen zaizkigu hango literatur-lanak. Halere, egoera aldatzen ari da.

Bestalde, gure begirada estereotipoz betea denez gero, halako literatura interesa barik edota aspergarritzat jotzen dugulako. Bidaia asmoak ez hartaratuta bada, jende gutxi hurbiltzen da gure artean Afrikako literaturara. Baina orain gutxi Binyavanga Wainaina idazle keniarrak “Nola idatzi Afrikari buruz” (elearazi.eus blogean euskaraz kaleratu zuten), iritzi-artikulua idatzi du, gure ikuspuntua zeinen okerra den jabetu gaitezen laguntzeko.

LitERaFRicA hasi nuenean ez nuen “Afrikako literaturara” hurbiltzea beste asmorik. Baina, zer da “Afrikako literatura”?. Argi neukan ahozko literatura blogetik at utziko nuela, nahiz eta oso garrantzitsua izan. Bestalde, banekien asko eztabaidatzen dela goiko galderaren inguruan. Afrikarrak beraiek dira eztabaida urrunen daramatenak; nik nire egin nahi nituen beren galderak: Afrikan jaio eta bizi behar ote da horren barneko kontsideratua izateko? Diasporatik idazten dutenak ez ote dira “Afrikako literarura”? Zein hizkuntzatan idatzi behar da: kolonialean edo afrikarrean? Eta abarren abarra.

Oraindik ez dut irizpidea erabat biribildu, baina nonbaitetik hasi behar da. Afrikan milaka hizkuntza eta kultura daude; zaila da, beraz, Afrikaz osotasun gisa hitz egitea. Nire ustez, “Afrikako literaturari” buruz hitz egitea, berezko izaerarik ere ez duen zerbaiten inguruan aritzea da. “Afrikako literaturez” mintzatzea, aldiz, hurbilago dago errealitatetik: Ipar Afrikakoak zein Saharaz hegoaldekoak, han bizi eta jaio direnak zein jaio bai baina kanpoan hazi direnak, hizkuntza afrikarra zein hizkuntza koloniala erabiltzen dutenak… Are gehiago, LitERaFRicAn agertuko diren liburu batzuetako egileak ez dira afrikarrak, baina Afrikari buruz idatzi dute libururen bat.

Beste kultura eta hizkuntza batetik trantsizioa egitea ez da batere erraza; horregatik, bene-benetan eskertzekoa da liburuak euskarara itzultzekoa ahalegina. Chinua Acheberen “Things fall apart” (Gainbehera dator dena) itzuli zuen euskarara Alberto Martínez de la Cuadrak 2007an; lan horretan oinarrituta, iritzi-artikulua idatzi zuen (Hemen duzue oso-osorik). Martínez de la Cuadrak bi maila bereizten ditu itzulpenean: “…itzulpenaren lehen mailan, idazlea da afrikar pentsamendua ingelesera “itzultzen” duena. Bigarren maila honetan, berriz, itzultzailea da afrikar idazleak ingelesera “itzulia” beste europar hizkuntza batera itzultzen duena”.

Ahmadou Kouroumak (Boli Kosta, 1927-2003), esaterako, malinke hizkuntzan pentsatu zituen bere lanak, gerora frantsesera “itzuli” zituen hark berak, eta bigarren horretatik beste hizkuntza batzuetara itzuli izan dira azkenik. Zailtasuna ez dago bakarrik itzuli beharreko jatorrizko hizkuntzaren konplexutasunean, baizik eta, gainera, beste mundu eta kultura bat kontuan hartu behar horretan. Itzultzaileen ardura bidean ahalik eta gutxien galtzea, eta oinarrizko pentsamendua ahalik eta hobekien transmititzea da; ez da lan makala, eta bai eskertzeko bene-benetan!.

Beraz, arrazoi ugarik azaltzen du gure artean Afrikatik datorren literaturaren gabezia. Nire aldetik harri-koxkor bat jarri nahi dut, ahal dudan neurrian Afrikako ahots euskaratuak ezagutaraziz. Hasteko eta behin, euskarara itzulita dauden liburuen bilduma egin dut. Oso litekeena da zerbait ahaztea; alabaina, blog irekia da honakoa, irekia zuen ekarpenak jasotzeko: beste lan batzuk ezagutzen badituzue, edo liburu jakin bati buruzko iritzia konpartitu nahi baduzue, zuena ere bada bloga, zure kolaborazioen zain dago.

Afrikatik datorren literaturak hango jendearen ahots eta ikuspuntuak eskaintzen dizkigu. Afrika afrikarren begien bitartez ikusten hasteko. Ez galdu aukera, merezi du eta.

escanear0027

Orri-markatzekoa. Egilea: http://www.desedamas.com

AFRIKATIK EUSKARAZ DATORREN LITERATURA

Orain arte, hauek dira bildutakoak. Hogetita lau urtean, hogei afrikar liburu itzuli omen da. Zerrenda luzatu egingo dela espero dut; horregatik “sarrera” hau beti irekita egongo da, bukatu gabe, hurrengo tituluen  zain.

  • Bake zibila (ipuin bilduma). Ngugi wa Thiong’o, Chinua Achebe, Alex La Guma. Susa,1989 (Kenya, Nigeria,Hegoafrika)
  • Bakarkako isolamendua. Tahar Ben Jelloun. Susa,1990 (Maroko). Itzultailea:Bego Montorio
  • Mozkor bat sasirik sasi. Amos Tutuola. Pamiela,1993 (Nigeria). Itzultailea:Maria Garikano
  • Negarrik ez, haurra. Ngugi wa Thiong’o. Txalaparta,1994. (Kenya). Itzultailea: Pernando Barrena
  • Kariuki. Meja Mwanwi. Txalaparta, 1995 (Kenya). Itzultzailea: Aintzine Mendizabal
  • Ngungoren abenturak. Artur Pestana, Pepetela. Txalaparta,1996. (Angola)
  • Soweton kondatuak. Ellen Kuzwayo. Txalaparta,1996. (Hegoafrika). Itzultailea: Aintzane Ibarzabal
  • Arrazismoa nire alabari azaldua. Tahar Ben Jelloum. Txalaparta, 2001 (Maroko).
  • Napucemo Da Silva Araujo jaunaren testamentua. Germano Almeida. Txalaparta,2002. (Cabo Verde). Itzultailea:Bego Montorio
  • Lotsaizuna. J.M. Coetzee. Elkarlanean,2004.(Hegoafrika). Itzultailea:Oskar Arana
  • Mirarien kalezuloa. Nayib Mahfuz. Alberdania,2006.(Egipto). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Mila eta bat gauen gaua. Nayib Mahfuz. Txalaparta,2006. (Egipto). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Gainbehera dator dena. Chinua Achebe. Alberdania,2007. (Nigeria). Itzultailea: Alberto Martínez de la Cuadra
  • Salbazioko armada. Abdelá Taia. Alberdania,2007.(Maroko). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Malenkolia arabiar bat. Abdelá Taia. Alberdania,2009.(Maroko). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Erregearen eguna. Abdelá Taia. Alberdania, 2011. (Maroko). Itzultailea:Patxi Zubizarreta
  • Ogi hutsa. Muhamed Soukri. Igela,2010.(Maroko) Itzultailea:Arantzazu Royo Manterola
  • Jesusen haurtzaroa. J.M. Coetzee. Meetok,2013. (Hegoafrika). Itzultailea:Aritz Gorrotxategi
  • Hutsegiteen garaia. Muhamed Soukri. Igela,2014.(Maroko) Itzultailea:Arantzazu Royo Manterola
  • Hain gutun luzea. Mariama Bâ. Edo¡,2015 (Senegal). Itzultzailea: Iokin Otaegi

Jarraitu…

  • Azken patriarka. Najat El Hacmi. Txalaparta, 2016 (Maroko). Itzultzailea:

AFRIKA, KANPOKO BEGIEZ

Nahiz eta ez izan bloga honen helburu nagusia, interesgarria iruditzen zait Afrikatik kanpoko idazleen ikuspuntua. Euskaldun asko dago, Afrikarekin harreman sakona daukatenak. Haiei eskaini diet gune hau. Aurrekoa gertatzen den bezala, zerrenda hau osatugabea da.

  • Juanjo Olasagarre. Mandelaren Afrika. 1998, Susa
  • Bernardo Atxaga. Zazpi etxe Frantzian. 2009, Pamiela
  • Xipri Arbelbide
    • Afrikako “Salbaien” zuhurtzia. 1983, GAK
    • Gerlako tresna bizidunak.1986, Elkar
    • Euskaldunak Aljerian. 2003, Elkar
    • Sorginak (lehen eta orain, Afrikan eta hemen). 2011, Elkar
  • Xabier Jean Diharce. Hamazazpi hilabete Afrikako bihotzean. 1991, Elkar
  • Xabier Gereño. Afrika beltzean. 1988, Egilea editore
  • Urtzi Urrutikoetxea. Afrika Express. 2008, Elkar
  • Antonio Zavala. Afrika-ko gerra. 1859-1860 (1977, Auspoa)
  • Jon Arretxe
    • Tangerko ametsak. 2011, Erein
    • Tubabu. 1994, Elkar
    • Griot. 2004, Elkar

 

Testuaren egilea: Sonia Fernández Quincoces

Orrazketa: Mario Unamuno

A %d blogueros les gusta esto: